دیروز نیز معاون وزیر علوم از تدوین پیشنهادهایی برای اختصاص محل رسمی اعتراضات دانشجویی خبر داد و گفت: باید بستر قانونی و اثربخش برای طرح مطالبات دانشجویان فراهم شود.
وحید شالچی اظهار کرد: ما دغدغه این موضوع را داریم و حتی معتقدیم میتوان مکانهای متعددی را برای این منظور در نظر گرفت، چرا که زنده بودن دانشگاهها به فضای آزاداندیشی وابسته است.
یکی از دلایل بروز برخی مشکلات، پیشبینی نشدن سازوکارهای قانونی و اثربخش برای بیان دیدگاهها و اعتراضات بوده است؛ اگر بسترهای رسمی و مشخص برای طرح سخن و اعتراض وجود نداشته باشد، طبیعی است امکان بهرهگیری مطلوب از ظرفیت گفتوگو در دانشگاه کاهش مییابد. از این رو برای ما مهم است سازوکارهایی تعریف شود تا دانشجویان و سایر اعضای دانشگاه که ایده، نظر یا اعتراضی دارند، بتوانند از این ظرفیت در چارچوب قانون استفاده کنند.
این اقدام در شرایطی صورت میگیرد که به اذعان بسیاری از کارشناسان و فعالان دانشجویی، طرح «کرسیهای آزاداندیشی» که پیشتر با هدف ایجاد فضای تضارب آرا و گفتوگوی علمی در دانشگاهها طراحی شده بود، در عمل نتوانسته به موفقیت چشمگیری دست یابد و به نوعی با چالشهای گوناگونی روبهرو بوده است.
این تصمیم جدید اگرچه از منظر ایجاد رویهای شفاف و ساماندهیشده برای بیان مطالبات دانشجویی قابل تأمل است، اما پرسشهای بنیادینی را نیز پیش روی مسئولان، استادان و دانشجویان قرار میدهد. ضرورت دارد پیش از هر قضاوتی، ابعاد مختلف این طرح و تجربههای مشابه پیشین واکاوی دقیق شود تا ببینیم آیا صرفاً اختصاص یک مکان فیزیکی میتواند راهگشای مشکلات انباشته شده در فضای دانشگاهی باشد یا نیازمند تمهیدات عمیقتری هستیم.
اقدام مثبت اما ناکافی
علیرضا کلانتر مهرجردی، عضو هیئت علمی دانشگاه علم و فرهنگ و معاون سابق فرهنگی سازمان جهاد دانشگاهی در گفتوگو با روزنامه قدس، اقدام دانشگاه تهران را در تعیین مکان فیزیکی برای تجمع اعتراضی و اعلام مواضع دانشجویان گامی «مثبت اما ناکافی» ارزیابی میکند و با اشاره به ویژگیهای خاص قشر جوان و دانشجو میگوید: ما معمولاً در ایران کمی عقبافتادگی در فهم مسئله و به دنبال آن، اقدام داریم و این موضوع آزارمان داده است.
وی ادامه میدهد: یکی از مسائلی که از گذشته در دانشگاهها وجود داشته، ویژگی خاص این نهاد در شامل شدن جوانان با ویژگیهای هیجان، شور و استقلالطلبی است و بحق نخستین محیط متفاوت حضور است که با همه موارد قبل و پیرامون آن متفاوت است. دانشگاه ابتداییترین نقطهای است که جوان از خانواده جدا میشود و ویژگیهای خاص را با خود همراه دارد. بنابراین ایجاد فضایی ساماندهیشده برای تخلیه انرژی انتقادی ضروری و اجتنابناپذیر است. از این رو اصل اقدام دانشگاه تهران بسیار خوب، ستودنی و مثبت ارزیابی میشود و امید است این اتفاق به دیگر دانشگاهها نیز تعمیم پیدا کند و از نیروی دانشجو برای حل مسائل جامعه استفاده شود.
کلانتر مهرجردی با انتقاد از تأخیر در ایجاد مکان فیزیکی برای برپایی اعتراضهای دانشجویی، میافزاید: باید خیلی قبلتر، این کار را انجام میدادیم. جوان دانشجو بهطور ذاتی منتقد و محیط دانشگاه هم بستر فکر و نظر است، آنها انتظار گفتن و شنیدن دارند و میخواهند دیده شوند اما متأسفانه در این زمینه با تأخیر عمل کردهایم.
عضو هیئت علمی دانشگاه علم و فرهنگ با تأکید بر ناکافی بودن صرفِ تعیین مکان فیزیکی خاطرنشان میکند: این اقدام اگرچه خوب و بایسته است، اما کافی و وافی نیست. ما در دانشگاه صرفاً نیاز به جایی نداریم که دانشجویان برای اعتراض به آنجا بروند. صرفنظر از موضوع مکان، نیاز به پیشنیازهایی داریم که در موضوع اعتراض و انتقاد باید اتفاق بیفتد. یکی از آن پیشنیازها، آداب گفتوگو، مناظره، سخنوری، تحمل نظرات مخالف و رواداری است. چقدر دانشگاهمان، جوانانمان و شهروندانمان را در این موضوع تجهیز کردهایم؟
معاون سابق فرهنگی جهاد دانشگاهی ادامه میدهد: ما در سازمان جهاد دانشگاهی از زمانی که موضوع کرسیهای آزاداندیشی مطرح شد، به سراغ مناظرههای دانشجویی رفتیم. مهمترین هدف ما این بود اگر بخواهیم جامعه آزاداندیش و اهل انتقاد داشته باشیم، باید فرهنگ مناظره و مهارت گفتوگو در شبکه دانشجویی جا بیفتد.
امروز غیر از جهاد دانشگاهی، دانشگاهی را نداریم که به صورت مستمر در حوزه گفتوگوهای دانشجویی این کار را انجام داده باشد. ما فراخوان دادیم، گروههای دانشجویی خودجوش ثبتنام کردند و موضوعات متنوعی را در معرض دید آنها قرار دادیم. تلاش کردیم دانشجویان را به صورت آماتوری تربیت کنیم و میدیدیم پس از چند دوره شرکت، سطح گفتوگوها کیفیت بهتری پیدا میکرد، مسئلهمحورتر و فضا آرامتر و علمیتر میشد.
کلانتر مهرجردی در پاسخ به اینکه چه ارتباطی میان مدل کرسیهای آزاداندیشی و مدل اعتراضهای دانشجویی وجود دارد، میگوید: اگرچه این دو تفاوتهایی با هم دارند ولی در یک موضوع اشتراکاتی هم دارند، یعنی یک جاهایی میتوانند به هم برسند. مثلاً یک جا اعتراض دانشجویی جنبه این را پیدا میکند که مسئلهای را فریاد میزند اما گوش شنوایی وجود ندارد. وقتی میگوییم اعتراض، یعنی طرف میخواهد حرفش را بلندتر بیان کند. اگرچه نسبت مستقیم ندارند، اما غیرمستقیم نسبت دارند.
وی با اشاره به اینکه کرسیهای آزاداندیشی در دو حوزه استادی و دانشجویی شکل گرفت، میافزاید: اما متأسفانه در حوزه علمی از همان ابتدا به امتیاز متصل شد و به صورتگرایی گرایش پیدا کرد. یعنی کرسی آزاداندیشی که باید محل اتصال دانش و آگاهی استاد و دانشگاه به بدنه اجتماعی و مسائل عینی جامعه باشد، نمایشی شد؛ استاد به دنبال یافتن مسئله جامعه نیست، بلکه به دنبال گرفتن گواهی است.
کلانتر مهرجردی در همین زمینه بیان میکند: در حوزه دانشجویی نیز دانشجو زمانی میتواند خوب بیندیشد که در پیوند با محیط واقعی اجتماعی بار آمده باشد. اگر تن دانشجو به مسائل اجتماعی نخورد، میآید در کرسیآزاداندیشی، آمال و آرزوهایش را میگوید و طرف مقابل هم شعار میدهد. هدف از کرسیهای آزاداندیشی، تربیت استاد و دانشجوی مطلوب نظام آموزش عالی ایران بوده و این مهم نیازمند بازاندیشی جدی است.
این عضو هیئت علمی دانشگاه با اشاره به اینکه موضوع کرسیهای آزاداندیشی و برپایی اعتراضهای مسالمتآمیز دانشجویی در اسناد بالادستی مطرح شده است، میگوید: اما در سطح اجرا عقب هستیم و هزینههای زیادی هم از این بابت دادهایم.
اگر فضایی را که دانشگاه تهران برای اعتراضهای دانشجویی تعیین کرده است زودتر در فرایند ساختار نهادی دانشگاه و نظام آموزش عمومی میدیدیم، الان شاهد بسیاری از آسیبها و مشکلات در حوزه اجتماعی نبودیم و یا کمتر با آنها مواجه بودیم.
کلانتر مهرجردی در تشریح الزامات و پیشنیازهای اجرای موفقیتآمیز طرح تعیین مکان برای اعتراضهای دانشجویی، به چند محور اساسی اشاره و عنوان میکند: نخستین پیشنیاز این است که دانشجو باید مهارت گفتوگو کردن، مناظره کردن و تحمل نظرهای مخالف را داشته باشد. این اصل مهمی است که باید از پایه و در مدارس به دانشآموزان آموزش داده شود.
وی از تدوین آییننامه شفاف به عنوان دومین پیشنیاز یاد میکند و میگوید: باید در آییننامههای مربوطه حدود و ثغور شیوه اعتراضهای مسالمتآمیز آماده و بازبینی شود. اعتراض مسالمتآمیز مشروع است و اعتراضی که مسالمتآمیز نباشد، در هیچ جای دنیا مشروعیت ندارد. ما باید این آییننامهها را متناسب با شرایط جدید جامعه بازآفرینی کنیم. البته نکته مهم این است در تنظیم این آییننامهها باید از ظرفیت و مشارکت خود مخاطبان و تشکلهای دانشجویی استفاده کنیم تا این فراورده با همکاری آنها آماده و ضامن اجرا باشد.
عضو هیئت علمی دانشگاه علم و فرهنگ با اشاره به اینکه در آییننامهها باید ابعاد مختلف سیاسی، اجتماعی و دانشجویی موضوع دیده شود، تصریح میکند: بالاخره دانشجو باید بداند برای چه موضوعی و چگونه میتواند اعتراض کند، راهکار چیست، فرایند اعمالش چگونه است و تشکیلاتش چگونه باید باشد.
کلانتر مهرجردی در پاسخ به اینکه چگونه میتوان طرح مذکور را از تهدید مصون داشت، میگوید: نخستین شرط لازم برای تداوم این اجتماعات، پذیرش مسئله است. دولت، حکومت و جامعه باید بپذیرند ممکن است دانشگاه نگاه انتقادی به پدیدههای اجتماعی داشته باشد. اگر این دیدگاه درباره نهاد دانشگاه وجود داشته باشد، بسیاری از تنشها میان جامعه، سیاست و دانشگاه برطرف میشود. دوم، اینکه به تنظیم مقررات دقیق و شفاف نیاز داریم. شرط سوم، نیاز به آموزش است؛ باید به دانشجویان و حتی از مقاطع پایینتر به دانشآموزان آموزش دهیم. چهارم، باید از شبکه کانونها و تشکیلات دانشجویی استفاده کنیم تا کار، تشکلیافتگی پیدا کند و تودهوار نشود. پنجم، باید از ظرفیت استادان استفاده و آنها را در این فرایند دخیل کنیم. ششم، کارکنان دانشگاه نیز باید آمادگی فهم این موضوع را پیدا کنند. هفتم، نباید اجازه دهیم اعتراض دانشجویی تبدیل به نمایش شود. هشتم، میتوان از نماینده حوزه مربوط برای حضور در تجمع و پاسخگویی دعوت کرد. نهم، اعتراضها باید متنوع و شامل موضوعات مختلف اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی باشد. دهم به تفاوتهای منطقهای توجه شود. برای مثال تهران به لحاظ دانشگاهی با دیگر استانها متفاوت است. وجود دهها دانشگاه مادر در تهران اقتضا میکند ابتدا مجمعی از رؤسای دانشگاههای تهران با ریاست وزیر علوم تشکیل و تصمیمات هماهنگ گرفته شود.
معاون سابق فرهنگی سازمان جهاد دانشگاهی در پاسخ به اینکه چرا اعتراضها در دانشگاه گاهی به سمت رادیکالیسم میرود، بیان میکند: یکی از مشکلات اساسی جامعه ما، نداشتن سنت اعتراض مسالمتآمیز است. در بسیاری از کشورها اعتراضها مسالمتآمیز است، اما در ایران گاهی دو اعتراض انجام و به تخریب کشیده میشود. این مشکل در دانشگاههای ما هم دیده میشود. من از سال ۱۳۷۴ که وارد دانشگاه تهران شدم، دانشگاه را در این موضوع در موضع رادیکالیسم سیاسی دیدم. ریشه این مشکل به نداشتن سنت اعتراض مسالمتآمیز در جامعه برمیگردد. انتظار میرود دانشگاههای ما پیشرو در اعتراض مسالمتآمیز باشند، اما الان اینگونه نیست.
کلانتر مهرجردی در پاسخ به اینکه تعیین مکان مشخص تا چه اندازه در کاهش انحراف اعتراضها مؤثر است، میگوید: تعیین فضای فیزیکی فقط یک مرحله از کار است. برای جلوگیری یا کاهش انحراف اعتراضات دانشجویی دو کار دیگر باید انجام گیرد: فرایند و ساختار.
وی توضیح میدهد: اینکه ساختار اعتراضها و اجتماعات اعتراضی چگونه باید باشد، باید روی آن فکر شود. از سوی دیگر، فرایند اعتراضها نیز مهم است. اگر هم مکان، هم فرایند و هم ساختار را بهدرستی پیشبینی و تعریف کنیم، اعتراضها در فرایند تربیت دانشجوی ایرانی-اسلامی دیده میشود و به صورت معمول در دانشگاه انجام میگیرد.
الان به نظر میرسد اقدام دانشگاه تهران در حد تعیین مکان برای اعتراض بوده و چندان برای ساختار و فرایند اعتراضات دانشجویی فکری نشده است.
زیرساختهای ما قدیمی است
حاتم بوستانی، رئیس دانشگاه جندی شاپور اهواز در همین زمینه به روزنامه قدس میگوید: از جزئیات این طرح هیچ اطلاعی ندارم و نمیدانم برای چه منظوری است، اما اینکه مکانی تعیین شود که در سرما و گرما، سقفی باشد، صندلی باشد و بچهها بیایند آنجا و مسئولان هم برای پاسخگویی به آنجا بروند؛ کلیاتش بد نیست.
وی با اشاره به تجربه مشابه در استان خوزستان میافزاید: در این استان نیز آقای استاندار برای کسانی که اعتراض و تجمعی دارند یک تالار گفتوگو را مشخص کرده است تا دیگر در خیابان نباشند که شکل خوبی ندارد. یعنی فضایی محترمانه باشد و افراد و مسئولان حضور یابند؛ کلیات طرح یاد شده بد نیست.
در تالار گفتوگوی استانداری خوزستان، چندین تجمع برگزار شده است. یک مورد هم تجمع پرستاران بود که به اتفاق آقای استاندار به آنجا رفتیم و گفتوگوی دوطرفه خوبی با آنها داشتیم.
بوستانی در پاسخ به این پرسش که چگونه میتوان این اقدام را از تهدید مصون داشت و به آن تداوم بخشید، بیان میکند: وقتی این فضا در اختیار قرار بگیرد، حالا چه برای دانشجو و چه غیردانشجو، موجب تداوم این فضا و حرکت میشود، چون هم شکل محترمانهای دارد، هم صندلی و شرایط آب و هوایی مناسب وجود دارد، هم امکان پذیرایی مثل آب یا آبمیوه هست، هم اینکه مسئولان میآیند و حضور مییابند. از آن طرف هم مورد سوءاستفاده معاندان قرار نمیگیرد. این حرکتها اگر به شکل واقعی اجرا شود، خودش تضمینکننده تداوم آن خواهد بود.
وی در پاسخ به این پرسش که آیا در دانشگاه جندی شاپور چنین فضایی تعیین شده است، تصریح میکند: خیر و امکان تعیین چنین فضایی هم در کوتاهمدت نیست، چون ۹۵ درصد پردیس جندی شاپور مربوط به ۲۷ سال پیش است. سلف و تالار شهدای این دانشگاه ۲۷-۲۶سال قدمت دارد و دانشکدههای ما نیز همینطور. از سوی دیگر با توجه به مأموریتهای قدیم، با دانشجویان قدیم، با هیئت علمی قدیم، امکان اینکه یک مأموریت جدید اضافه کنیم و جایی را مخصوص این موضوع در نظر بگیریم، تقریباً وجود ندارد. آنهایی که اعتراضی دارند، معلوم نیست چه وقتی و چه ساعتی بخواهند اعتراض کنند. یعنی باید مجموعهای که برایشان در نظر گرفته میشود، آماده باشد که ما چنین امکانی را نداریم و نمیتوانیم مثلاً کلاس را تعطیل کنیم برای اینکه میخواهند بیایند اعتراض کنند.
رئیس دانشگاه جندی شاپور اهواز در پایان با تأکید بر اهمیت ایجاد چنین فضاهایی خاطرنشان میکند: تعیین چنین فضایی برای برپایی اعتراضات دانشجویی ضرورت دارد. یعنی کلیت قضیه منطقی است. در همه جوامع هم اینطور است که محلهایی را در نظر میگیرند که آنجا در امنیت کامل، با شرایط مناسب و در شأن دانشجویان باشد و سوءاستفاده هم نشود.
با ۳۵ تشکل فعال، نیازی به مکان جداگانه نداریم
نادر توکلی، رئیس دانشگاه علوم پزشکی ایران در این زمینه به روزنامه قدس میگوید: خوشبختانه این دانشگاه جو آرام و کمحاشیهای دارد. در مجموع دانشجوها در دانشگاه حضور دارند و چالش عمدهای نداریم.
وی درخصوص ضرورت تعیین مکانی برای برپایی اعتراضهای دانشجویی اظهار میکند: معمولاً وقتی دانشجویان خواستههایی دارند که معمولاً صنفی هستند، از طریق شورای صنفی و تشکلهای دانشجویی پیگیری میشود.
رئیس دانشگاه علوم پزشکی ایران با اشاره به تنوع تشکلهای فعال در این دانشگاه میافزاید: ما در دانشگاه هم تشکل صنفی داریم، هم تشکل انجمن اسلامی، هم بسیج جامعه پزشکی و هم تشکل انجمنهای علمی، هنری و فرهنگی. بیش از ۳۵ تشکل داریم. وقتی تشکل وجود دارد، اگر صحبت یا موضوعی باشد، چه مطالبه صنفی باشد، چه رفاهی و... از طریق همه این تشکلها که در واقع نمایندگان دانشجویان هستند، پیگیری میشود.
توکلی با اشاره به سازوکار موجود در این دانشگاه برای پیگیری مطالبات دانشجویی میگوید: خوشبختانه چون ما با نمایندگان تشکلها جلسات منظمی داریم و در واقع مسائلشان را پیگیری میکنیم قاعدتاً نیازی ندیدیم به این شکل به این حوزه ورود کنیم.
وی با اشاره به وجود فضاهای فیزیکی مناسب در دانشگاه علوم پزشکی ایران برای برگزاری نشستها و اجتماعات خاطرنشان میکند: ضمن اینکه اگر اجتماع یا نشستهایی باشد، سالن بزرگ داریم. سالن همایش رازی ما هزار و ۲۰۰ نفره است، سالن ۳۰۰ نفره هم داریم. مکان فیزیکی قابل قبولی داریم که بخواهیم مطالبات دانشجوها را بشنویم و به آنها گوش دهیم. خوشبختانه همراهی با رئیس دانشکدهها و معاونت آموزشی و فرهنگی هم وجود دارد، بنابراین نیازی به این قضیه نمیبینیم.
توکلی با تأکید بر تفاوت شرایط دانشگاهها درباره ضرورت ایجاد چنین فضاهایی تصریح میکند: دانشگاهی مثل تهران، شاید براساس اقتضائات یا شرایطش، این تمهیدات را دیده باشد، ولی در دانشگاه ما خوشبختانه از نظر فیزیکی، فضاهای زیادی داریم. ما در دانشگاه علوم پزشکی ایران ضرورتی برای ورود به این موضوع ندیدیم.
وی در پاسخ به این پرسش که آیا ایجاد چنین فضایی برای دیگر دانشگاهها ضرورت دارد، میگوید: اقتضائات هر دانشگاهی متفاوت است و رئیس هر دانشگاه شرایط دانشگاه خود را میداند. من نمیتوانم در مورد دانشگاه تهران یا دانشگاه شهید بهشتی نظر بدهم. آنها خودشان اقتضائاتشان را بررسی میکنند چون من در آن دانشگاهها حضور ندارم.
توکلی با ذکر مثالی تفاوت شرایط دانشگاهها را تشریح میکند: بهطور مثال دانشگاه تهران پردیسهای خوابگاهی متمرکز دارد و یک مدل برنامهریزی خاص خود را میخواهد، اما ما پردیس خوابگاه متمرکز نداریم، خوابگاهمان پراکنده است، هر خوابگاه جدا و مجزاست. بنابراین ما با توجه به نوع، ماهیت و شرایط دانشگاهها، برنامهریزی میکنیم.
رئیس دانشگاه علوم پزشکی ایران با اشاره به ویژگی خاص دانشجویان این دانشگاه میافزاید: درمجموع دانشگاه علوم پزشکی ایران چون دانشگاهی است که بیشتر افرادی که در آن تحصیل میکنند دانشجویان نخبه هستند، دانشجویان گروه پزشکی و رشتههای پزشکی و دکترای تخصصی؛ بیشتر افراد کمحاشیه و خوشبختانه دانشجویان پردرایتی داریم و همراهی تشکلها با هیئت رئیسه دانشگاه بسیار خوب است. بابت این موضوع، در دانشگاه ایران ضرورت چنین قضیهای را احساس نمیکنیم.
توکلی در پاسخ به اینکه در صورت ایجاد چنین فضاهایی، چگونه میتوان آنها را از تهدید مصون داشت و به آنها تداوم بخشید، میگوید: وقتی یک فضای مشخص دارید، طبیعتاً باید چارچوبی برایش رعایت شود و قوانین مترتب بر دانشگاه بر آن حکمفرما باشد. در مجموع در مورد این فضاها باید دستورالعمل داشته باشیم که چگونه محافظت شود، چه سازوکاری داشته باشد. قطعاً در دانشگاهها حوزههای صیانتی هم داریم که هدفشان کم کردن مخاطرات و مشکلات است.
وی در پاسخ به اینکه آیا در حال حاضر ساختار و فرایند مشخصی برای اعتراض دانشجویی در مدل جدید وجود دارد، تصریح میکند: در دانشگاه ما ساختار و فرایند مشخصی برای پیگیری مطالبات و خواستههای صنفی دانشجویان وجود دارد تا صدای دانشجو از طریق نمایندگانی که دارند شنیده شود. اما ساختار و فرایند مشخصی برای برپایی اعتراضات دانشجویی در یک مدل مشخص و برای همه دانشگاهها وجود ندارد.
نظر شما